Đặt vấn đề

Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045. Đây là mục tiêu chiến lược quốc gia, và đường đi đến đó đòi hỏi một nền hạ tầng xây dựng có chất lượng khác hẳn hiện tại: đường cao tốc kết nối liên vùng, đô thị thông minh có hạ tầng số, nhà máy công nghiệp tiêu chuẩn quốc tế, và hệ thống công trình thủy lợi chống chịu biến đổi khí hậu.

Tất cả các hạ tầng này sẽ được xây dựng và quản lý bởi con người và tổ chức. Nếu năng lực quản lý dự án không phát triển kịp, vốn đầu tư sẽ tiếp tục bị xói mòn bởi chất lượng quản lý thấp. Bài viết này phân tích lộ trình và đề xuất khuyến nghị cụ thể cho từng giai đoạn.

1. Bức tranh 2026-2030: nền tảng

1.1. Hạ tầng ưu tiên

Giai đoạn 2026-2030 có bốn hạng mục định hình ngành xây dựng: 3.000 km đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao Bắc Nam giai đoạn khởi động, mở rộng sân bay Long Thành và một số cảng biển, và hạ tầng đô thị tại các địa phương theo kế hoạch phát triển kinh tế.

Quy mô vốn giải ngân cần đạt 500.000-600.000 tỷ đồng mỗi năm, cao gấp rưỡi so với mức thực hiện năm 2024. Tốc độ giải ngân này không khả thi nếu không giải quyết được ba nút thắt hệ thống: giải phóng mặt bằng, hồ sơ chuẩn bị dự án, và năng lực quản lý chương trình.

1.2. Đường sắt tốc độ cao: dự án kiểm định năng lực

Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam dự kiến đầu tư hơn 67 tỷ USD trong khoảng 10-12 năm. Đây là dự án lớn nhất trong lịch sử Việt Nam và sẽ đặt ra yêu cầu mới về program management, quản lý công nghệ chuyển giao, và phát triển năng lực nhà thầu nội địa.

Kinh nghiệm của Hàn Quốc với dự án KTX cho thấy: nước này tạo điều kiện để nhà thầu nội thực sự tham gia và học công nghệ thông qua cấu trúc hợp đồng liên danh bắt buộc, không chỉ làm phần phụ. Việt Nam cần tư duy tương tự ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng.

2. Giai đoạn 2030-2040: trưởng thành

2.1. Chế độ lọc nhà thầu theo chất lượng

Hiện tại, hệ thống đấu thầu công chủ yếu lựa chọn theo giá: giá thấp nhất hợp lệ thường trúng. Cơ chế này khuyến khích nhà thầu hạ giá bằng cách cắt giảm chất lượng và nhân lực, rồi bù lại bằng yêu cầu điều chỉnh bổ sung sau.

Các nước phát triển đang dịch chuyển sang đấu thầu theo giá trị: kết hợp giá và điểm chất lượng, năng lực quản lý và hồ sơ thành tích. Hàn Quốc áp dụng Most Economically Advantageous Tender (MEAT) từ 2012, giúp giảm tỷ lệ trúng thầu của các nhà thầu thông thầu mà chất lượng không được đánh giá đầy đủ theo hệ thống cũ. Việt Nam có thể học theo lộ trình này bắt đầu với các dự án trọng điểm.

2.2. Xây dựng lực lượng PM chuyên nghiệp

Mục tiêu hiện thực: đến 2035, mỗi dự án trọng điểm quốc gia có ít nhất một PM có chứng chỉ quốc tế (PMP hoặc tương đương) trong đội quản lý chính. Đây là yêu cầu có thể đưa vào quy định, tương tự yêu cầu về chứng chỉ giám sát thi công hiện tại.

Lâu dài hơn: các trường kỹ thuật cần đưa quản lý dự án có cấu trúc vào chương trình giảng dạy, không chỉ là một môn học tự chọn. Kỹ sư xây dựng tốt nghiệp cần biết cách lập WBS, tính đường găng, xây dựng ma trận rủi ro, không chỉ biết tính bê tông và thép.

3. Giai đoạn 2040-2050: nhảy vọt

3.1. Chuyển dịch từ nước nhận sang nước xuất công nghệ

Một lộ trình đáng hướng tới là không chỉ nhập khẩu công nghệ: Việt Nam có thể trở thành nhà cung cấp công nghệ xây dựng hàng đầu cho các nước láng giềng trong khu vực, đặc biệt ở lĩnh vực thủy lợi, xây dựng vùng bị biến đổi khí hậu, và quản lý nước. Việt Nam có kinh nghiệm thực tế ở các loại địa hình và khí hậu mà nhiều nước đang phát triển khác chưa có.

Đây không phải tư duy tự ti và cũng không phải mục tiêu quá xa. Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản đều đã làm được bước này trong một thế hệ, xuất phát từ vị trí là nước nhận công nghệ.

3.2. Hạ tầng số tích hợp

Đến 2040-2050, ranh giới giữa xây dựng và công nghệ thông tin sẽ mờ hơn nhiều. Công trình sẽ có Digital Twin từ giai đoạn thiết kế, quản lý vận hành bằng AI, và bảo trì dự đoán thay vì bảo trì phản ứng. Mô hình BIM sẽ đi theo công trình trong suốt vòng đời 50-70 năm, không đồng nhất như hiện tại.

Nguồn nhân lực xây dựng cần có năng lực kép: kỹ thuật xây dựng cộng với kỹ năng dữ liệu và hệ thống. Đây là lộ trình cần bắt đầu từ hệ thống giáo dục ngay bây giờ, không phải đợi 10 năm nữa mới điều chỉnh chương trình đào tạo.

4. Ba vị trí cần thay đổi

4.1. Vị trí 1: chủ đầu tư nhà nước

Chủ đầu tư nhà nước cần chuyển từ vai trò quản lý hồ sơ sang vai trò quản lý kết quả (output management). Điều này có nghĩa là: mục tiêu nghiệm thu không chỉ là hồ sơ hợp lệ, mà là công trình vận hành tốt sau 5 năm; không chỉ là tổng mức không vượt, mà là giá trị mang lại cho nền kinh tế tương xứng với vốn bỏ ra.

Cụ thể: cần cơ chế đánh giá sau dự án (post-project evaluation) bắt buộc đối với dự án trên 100 tỷ đồng, thực hiện sau 2-3 năm vận hành, do đơn vị độc lập thực hiện. Kết quả này phải được công khai và phản hồi vào chu trình lập kế hoạch cho dự án tiếp theo.

4.2. Vị trí 2: nhà thầu

Nhà thầu cần chuyển từ mô hình “đủ số lượng” (càng nhiều hợp đồng càng tốt) sang mô hình “đủ chất lượng” (nhận hợp đồng đủ khả năng quản lý tốt). Nhà thầu có năng lực thực sự sẽ được hưởng lợi khi hệ thống đấu thầu chuyển sang đánh giá theo chất lượng.

Xây dựng hệ thống mềm (soft system) là đầu tư chiến lược: phần mềm quản lý dự án, quy trình chuẩn nội bộ, cơ sở dữ liệu thành tích dự án, và nhất là nhân lực PM có chứng chỉ và kinh nghiệm thực tế. Những đầu tư này tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững hơn việc có thiết bị mới.

4.3. Vị trí 3: PM và kỹ sư hiện trường

PM và kỹ sư giám sát cá nhân cần chủ động nâng cấp năng lực, không chờ hệ thống yêu cầu. Bắt đầu với: học và áp dụng một phương pháp quản lý tiến độ có cấu trúc trong dự án hiện tại; sử dụng EVM dù ở mức đơn giản; xây dựng hồ sơ rủi ro có người quản lý; và báo cáo trung thực về tình trạng dự án thay vì chỉ báo cáo những gì cấp trên muốn nghe.

Đầu tư vào chứng chỉ không phải chỉ vì có bằng để trình, mà vì quá trình học để có chứng chỉ buộc người học hệ thống hóa các kiến thức rời rạc từ kinh nghiệm. Đấy là giá trị thực.

5. Khuyến nghị cụ thể theo từng đối tượng

5.1. Đối với cơ quan quản lý nhà nước

Xây dựng cơ sở dữ liệu hiệu suất dự án quốc gia (Vietnam PIMS) là một yêu cầu cấp thiết. Dữ liệu cần gồm: tiến độ kết thúc so với kế hoạch ban đầu, tổng mức quyết toán so với dự toán phê duyệt lần 1, và tỷ lệ dự án bị khiếu kiện sau nghiệm thu. Thu thập năm năm, cục hóa, công khai có chọn lọc.

Áp dụng đánh giá sau dự án bắt buộc với dự án hơn 100 tỷ đồng; đưa tiêu chí PM có chứng chỉ là điều kiện đấu thầu cho gói quản lý dự án trọng điểm; xây dựng đơn giá địa phương cập nhật thường xuyên hơn (nửa năm thay vì mỗi năm) và có hệ số điều chỉnh theo vùng.

5.2. Đối với doanh nghiệp xây dựng

Đầu tư vào hệ thống quản lý dự án nội bộ trước khi tìm giải pháp từ bên ngoài: quy trình chuẩn cho thiết lập, báo cáo, đóng dự án; cơ sở dữ liệu học từ các dự án đã làm (lessons learned); và chương trình đào tạo PM nội bộ có lộ trình rõ ràng.

Thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với đơn vị đào tạo quốc tế, không chỉ gửi người đi học rời rạc. Chương trình mentoring PM trẻ từ những PM có kinh nghiệm 10-15 năm là đầu tư rẻ nhất và hiệu quả nhất, thường bỏ qua.

5.3. Đối với PM cá nhân

Xây dựng portfolio cá nhân gồm: các dự án đã quản lý có kết quả định lượng, các tình huống khó đã giải quyết và cách giải quyết, và các sai lầm đã học được. Portfolio này có giá trị với nhiều mục đích: phỏng vấn xin việc, tham chiếu khi gặp tình huống tương tự, và đóng góp vào cơ sở kiến thức nội bộ của tổ chức.

6. Những điều có thể làm ngay không cần chờ chính sách

«««< Updated upstream «««< Updated upstream

6.1. ở dự án hiện tại

=======

6.1. Ở dự án hiện tại

Stashed changes

6.1. Ở dự án hiện tại

Stashed changes

Bắt đầu lập WBS đủ cấu trúc cho dự án đang triển khai, dù chỉ cho phần còn lại. Tính SPI và CPI mỗi tháng, dù chưa có phần mềm. Xây dựng danh sách rủi ro 10 mục, phân loại theo xác suất và tác động, cập nhật hàng tháng. Kiểm lại hợp đồng nhà thầu phụ xem có giao diện nào giữa các gói chưa được xác định rõ.

6.2. Trong tổ chức

Tạo ra buổi rút kinh nghiệm (lessons learned session) sau mỗi dự án hoàn thành, có ghi chép và lưu trữ. Buổi học kinh nghiệm 2 tiếng có người ghi chép tạo ra giá trị nhiều hơn cả năm thi công theo kế hoạch mà không ai chiêm nghiệm lại.

«««< Updated upstream «««< Updated upstream Tổ chức cuộc học nội bộ (không phải đào tạo chính thức) nơi PM trực tiếp chia sẻ về tình huống khó vừa giải quyết và học được gì. Không tốn chi phí, nhưng củng cố văn hóa học hỏi trong tổ chức. ======= Tổ chức cuộc họp chia sẻ nội bộ (không phải đào tạo chính thức) nơi PM trực tiếp chia sẻ về tình huống khó vừa giải quyết và học được gì. Không tốn chi phí, nhưng củng cố văn hóa học hỏi trong tổ chức.

Stashed changes

Tổ chức cuộc họp chia sẻ nội bộ (không phải đào tạo chính thức) nơi PM trực tiếp chia sẻ về tình huống khó vừa giải quyết và học được gì. Không tốn chi phí, nhưng củng cố văn hóa học hỏi trong tổ chức. Stashed changes

Kết luận chuỗi bài

Chuỗi 10 bài này không có mục tiêu đưa ra một mô hình lý tưởng hay một framework hoàn hảo. Mục tiêu là chia sẻ những gì thực sự xảy ra trong dự án xây dựng Việt Nam, những vấn đề mà các khung lý thuyết thường không đề cập đầy đủ.

Xây dựng Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển. Vấn đề là phát triển theo hướng nào: theo quy mô vốn hay theo chất lượng quản lý? Hai hướng không loại trừ nhau, nhưng phải có ý chí rõ ràng để đầu tư đồng thời vào cả hai. Hướng mà ngành đi được quyết định bởi từng quyết định nhỏ của từng chủ đầu tư, nhà thầu, PM và kỹ sư trong từng dự án cụ thể.

Tham khảo thêm

Tất cả bài trong chuỗi quản lý dự án xây dựng Việt Nam, sắp xếp từ công cụ thực tiễn đến bối cảnh ngành:

Nhóm giải pháp và công cụ:

Nhóm bối cảnh ngành và loại dự án:

Nhóm thực trạng và lộ trình:

Liên hệ tư vấn và hỗ trợ triển khai

Nếu bạn muốn thảo luận về lộ trình nâng cấp năng lực quản lý dự án cho tổ chức hoặc cần tư vấn triển khai hệ thống QLDA phù hợp bối cảnh Việt Nam, hãy liên hệ trực tiếp kèm mô tả ngắn về loại dự án, giai đoạn hiện tại và vấn đề cụ thể đang gặp:

© 2026 HydrostructAI - Tư vấn Quản lý Dự án Đầu tư Xây dựng & Mô hình hóa BIM

Tài liệu tham khảo

Danh mục tài liệu

STT Tài liệu Nguồn Năm
1 Nghị quyết ĐH Đảng XIII Đảng CSVN 2021
2 Reinventing Construction McKinsey GI 2017
3 EAP Infrastructure for Growth World Bank 2023
4 Global State of PM Asia Pacific PMI 2025